بررسی حقایق: چند نفر در ایران به دیابت، پیش دیابت و چاقی مبتلا هستند

خلاصه خیلی سریع:

• دیابت در بزرگسالان 20 تا 79 سال ایران در سال 2024 حدود 5.45 میلیون نفر برآورد شده است. Diabetes Atlas

• پیش دیابت با دو تعریف سنجیده می‌شود. برآورد سال 2024 نشان می‌دهد حدود 5.26 میلیون نفر دچار IGT و حدود 2.45 میلیون نفر دچار IFG هستند. این دو گروه هم‌پوشانی دارند و نباید با هم جمع شوند. Diabetes Atlas

• چاقی در بزرگسالان 18 سال و بالاتر بر پایه شیوع 25 درصدی سال 2021 و جمعیت بزرگسال 2024، به صورت تقریبی نزدیک به 16.3 میلیون نفر است. data.worldobesity.org+1

این موضوع چیست؟

در این مقاله می‌خواهیم با اعداد و منابع معتبر پاسخ دهیم که چه تعداد از ایرانیان با دیابت، پیش دیابت و چاقی زندگی می‌کنند. برای هر کدام:

• دیابت: افزایش مزمن قند خون به دلیل کمبود انسولین یا مقاومت به انسولین.

• پیش دیابت: مرحلهٔ میانی که هنوز دیابت نیست اما قند خون بالاتر از حد طبیعی است. در آمار بین‌المللی غالبا با دو شاخص IGT و IFG گزارش می‌شود:

  • IGT: اختلال تحمل گلوکز در تست خوراکی قند.

  • IFG: قند خون ناشتا بالاتر از حد طبیعی.

• چاقی: BMI ≥ 30 در بزرگسالان.

نکته کلیدی برای تحلیل آمار: سن و گروه سنی مبنا متفاوت است. دیابت و پیش دیابت معمولا برای 20 تا 79 سال گزارش می‌شود، ولی چاقی اغلب برای 18 سال و بالاتر گزارش می‌شود. برای همین در هر بخش منبع و گروه سنی را شفاف می‌کنیم تا مقایسه‌ها دقیق بماند. Diabetes Atlas+1

چرا این اعداد اهمیت دارد؟

• برنامه‌ریزی خدمات سلامت: تعداد مبتلایان مشخص می‌کند چه مقدار آموزش، پایش و درمان لازم است.

• پیشگیری هدفمند: وقتی بدانید چند نفر در ریسک هستند، مداخلات سبک زندگی و غربالگری را درست هدف می‌گیرید.

• تصمیم‌گیری شخصی: اگر شما در گروه‌های پرخطر هستید، این آمار انگیزه‌ای برای غربالگری و اصلاح سبک زندگی می‌دهد.

• سیاست‌گذاری و بودجه: تخصیص منابع و خرید تجهیزات به برآورد دقیق نیاز متکی است.

نتایج کلیدی با تکیه بر منابع معتبر

1) چند نفر در ایران دیابت دارند؟

• بر اساس IDF Diabetes Atlas 2024، تعداد بزرگسالان 20 تا 79 سال مبتلا به دیابت در ایران 5,453,600 نفر برآورد شده است. شیوع استانداردشده سنی حدود 9.0 درصد است. نسبت دیابت تشخیص‌داده‌نشده نیز 25.2 درصد گزارش شده که یعنی تقریبا 1.37 میلیون نفر از مبتلایان هنوز تشخیص نگرفته‌اند. Diabetes Atlas

2) چند نفر پیش دیابت دارند؟

• IGT در سال 2024 برای ایران حدود 5,257,000 نفر با شیوع 8.5 درصد برآورد شده است.

• IFG حدود 2,449,100 نفر برآورد شده است.

• هشدار روش‌شناختی: IGT و IFG دو تعریف متفاوت هستند و افراد می‌توانند در هر دو گروه باشند. بنابراین نباید این دو عدد را با هم جمع کنید تا یک عدد «پیش دیابت» بسازید. Diabetes Atlas

3) چند نفر در ایران چاق هستند؟

• طبق جدول «World Obesity» برای ایران، شیوع چاقی در بزرگسالان 18+ معادل 25.0 درصد گزارش شده است (سال 2021). data.worldobesity.org

• جمعیت ایران در ابتدای سال 2024 حدود 89.5 میلیون نفر بوده و توزیع سنی نشان می‌دهد 72.8 درصد جمعیت در بازه 18 سال و بالاتر هستند. بنابراین جمعیت بزرگسال 18+ در 2024 حدود 65.16 میلیون نفر می‌شود. با اعمال شیوع 25 درصد، تعداد چاق‌ها تقریبا 16.29 میلیون نفر برآورد می‌شود. این عدد تقریبی است چون شیوع مربوط به 2021 است اما جمعیت مربوط به 2024. DataReportal – Global Digital Insights

جدول جمع‌بندی اعداد و منابع

یادآوری مهم: IGT و IFG هم‌پوشانی دارند. برای برآورد «تمام پیش دیابت» به یک منبعی نیاز است که تعریف واحد و مدل‌سازی ترکیبی ارائه دهد. در نبود چنین برآوردی، بهتر است هر دو شاخص جداگانه گزارش شوند. Diabetes Atlas

مزایا و فواید دانستن این آمار برای شما

• ارزیابی ریسک شخصی: اگر بالای 35 سال هستید یا سابقه خانوادگی دارید، دیدن بزرگی اعداد انگیزه‌ای برای آزمایش قند ناشتا، A1C و OGTT است.

• تصمیم‌های سبک زندگی: با آگاهی از مقیاس مشکل، بهبود تغذیه، فعالیت بدنی و خواب را جدی‌تر پیگیری می‌کنید.

• پیگیری منظم: آمار دیابت و چاقی بالا یعنی غربالگری منظم برای فشار خون، چربی خون و عوارض متابولیک اهمیت بیشتری دارد.

روش محاسبه و اعتبارسنجی داده‌ها

1. دیابت و پیش دیابت

• منبع اصلی IDF Diabetes Atlas 2024 است که برای هر کشور جمعیت بزرگسال 20 تا 79 سال، موارد دیابت، IGT و IFG را مدل‌سازی و منتشر می‌کند. امتیاز این منبع، یکپارچگی روش و به‌روزبودن سال مرجع است. Diabetes Atlas

2. چاقی بزرگسالان

• برای شیوع از جدول World Obesity استفاده کردیم که برای ایران All adults obesity = 25.0 درصد را در سال 2021 گزارش می‌کند. data.worldobesity.org

• برای تبدیل درصد به تعداد نفرات باید جمعیت بزرگسال را بدانیم. DataReportal 2024 جمعیت کل ایران را 89.5 میلیون و توزیع سنی را به تفکیک ارائه کرده است. با جمع بستن گروه‌های 18 تا 24، 25 تا 34، 35 تا 44، 45 تا 54، 55 تا 64 و 65+، سهم بزرگسالان 18+ برابر 72.8 درصد می‌شود. سپس 0.25 × 0.728 × 89.5 میلیون = ≈ 16.29 میلیون نفر. DataReportal – Global Digital Insights

دقت کنید که این برآورد تقریبی است چون شیوع از 2021 و جمعیت از 2024 است. با انتشار موج جدید پیمایش‌های ملی، عدد بهینه‌تری به دست می‌آید. data.worldobesity.org+1

اشتباهات رایج و راه‌حل‌ها

• جمع کردن IGT و IFG برای ساختن یک عدد «پیش دیابت» اشتباه است. این دو شاخص هم‌پوشانی دارند.

  • راه‌حل: هر دو عدد را جداگانه گزارش کنید یا تنها یک تعریف را مبنا قرار دهید. Diabetes Atlas

• مقایسه درصدهای با گروه سنی متفاوت. مثلا درصد 18+ را با 20 تا 79 مقایسه می‌کنید.

  • راه‌حل: همیشه گروه سنی، سال و منبع را کنار عدد بنویسید. Diabetes Atlas+1

• استفاده از اعداد قدیمی بدون اشاره به سال.

  • راه‌حل: سال را ذکر کنید و اگر جمعیت مبنا عوض شده، روش تبدیل درصد به نفر را شفاف توضیح بدهید. DataReportal – Global Digital Insights

• یکی گرفتن اضافه وزن با چاقی.

  • راه‌حل: بدانید که چاقی BMI ≥ 30 است. «اضافه وزن» رده جداگانه با BMI 25 تا 29.9 است. data.worldobesity.org

نکات پیشرفته و بهترین روش‌ها

• همگن‌سازی سن: اگر می‌خواهید روندها را بسنجید، از شیوع استانداردشده سنی استفاده کنید تا اثر تغییر ساختار سنی جمعیت حذف شود. Diabetes Atlas

• تفکیک شهری و روستایی و جنسیت می‌تواند تصویر دقیق‌تری بدهد، اما باید به منبعی رجوع کنید که همین تفکیک‌ها را برای همان سال ارائه کرده باشد.

• به‌روزرسانی دوره‌ای: برای سیاست‌گذاری، هر سال اعداد IDF و هر چند سال نتایج پیمایش‌های ملی و جداول World Obesity را رصد کنید. Diabetes Atlas+1

نتیجه‌گیری کاربردی

• دیابت در ایران امروز میلیون‌ها نفر را درگیر کرده و حدود یک‌چهارم از مبتلایان احتمالا تشخیص‌نشده هستند. پیش دیابت نیز با تعریف IGT حداقل چند میلیون نفر را شامل می‌شود. چاقی هم با برآورد محافظه‌کارانه نزدیک به یک نفر از هر چهار بزرگسال را دربر می‌گیرد. این تصویر، واضح و عملی است:

  • اگر شما در گروه سنی بزرگسال هستید، غربالگری منظم قند خون را در برنامه قرار دهید.

  • اگر شاخص توده بدنی شما 30 یا بالاتر است، کاهش وزن پایدار می‌تواند ریسک دیابت و عوارض قلبی عروقی را کاهش دهد.

  • اگر قندتان مرزی است، فعالیت بدنی، تغذیه و خواب را جدی بگیرید و برنامه پیگیری بسازید.

سوالات متداول

1) آیا می‌توان گفت دقیقا چند نفر پیش دیابت دارند؟
خیر. چون تعریف‌های IGT و IFG هم‌پوشانی دارند. بهترین کار این است که هر دو عدد را جداگانه ببینید یا تنها یک تعریف را مبنا قرار دهید. Diabetes Atlas

2) چرا آمار چاقی بر اساس 2021 است اما تعداد نفرات برای 2024 محاسبه شد؟
زیرا آخرین شیوع ملی منتشرشده 2021 است اما جمعیت هر سال تغییر می‌کند. برای تبدیل درصد به نفر از جمعیت 2024 استفاده شده تا برآورد نزدیک به وضعیت فعلی باشد. data.worldobesity.org+1

3) تفاوت «اضافه وزن» و «چاقی» چیست؟
اضافه وزن BMI بین 25 تا 29.9 است. چاقی BMI برابر یا بالاتر از 30 است. گزارش‌ها معمولا این دو را جداگانه می‌دهند. data.worldobesity.org

4) آیا همه اعداد برای کل کشور یکسان‌اند؟
خیر. بین استان‌ها، جنسیت‌ها و گروه‌های سنی تفاوت وجود دارد. برای سیاست‌گذاری محلی باید به پیمایش‌های استانی یا ملی با تفکیک مناسب رجوع کرد.

5) چند درصد از مبتلایان دیابت در ایران تشخیص‌نشده‌اند؟
حدود 25.2 درصد از مبتلایان 20 تا 79 سال در برآورد 2024 تشخیص‌نشده‌اند. Diabetes Atlas

6) آیا می‌توان این اعداد را با کشورهای دیگر مقایسه کرد؟
بله به شرط آن که گروه سنی و سال یکسان باشد. در غیر این صورت مقایسه گمراه‌کننده می‌شود. Diabetes Atlas

7) اگر عدد شخصی من در آستانه تشخیص است چه کنم؟
با پزشک مشورت کنید، الگوی غذایی، فعالیت بدنی و خواب را اصلاح کنید و آزمایش‌های دوره‌ای را طبق نظر پزشک ادامه دهید.

چک‌لیست مرور سریع

• سال، منبع و گروه سنی هر عدد را یادداشت کنید.

• برای پیش دیابت IGT و IFG را جدا ببینید و آنها را با هم جمع نکنید. Diabetes Atlas

• هنگام تبدیل درصد به تعداد، جمعیت همان گروه سنی را محاسبه کنید. DataReportal – Global Digital Insights

• بین چاقی و اضافه وزن تفاوت قائل شوید. data.worldobesity.org

• برای تصمیم‌گیری فردی، غربالگری منظم و سبک زندگی سالم را در برنامه بگذارید.

• برای سیاست‌گذاری، هر سال به‌روزرسانی آمارها را دنبال کنید. Diabetes Atlas