تفسیر آزمایش دفع پروتئین (میکروآلبومین) در دیابت

آزمایش میکروآلبومین یکی از مهم‌ترین آزمایش‌های غربالگری برای افراد دیابتی است. این آزمایش می‌تواند آسیب کلیوی را در مراحل اولیه تشخیص دهد، زمانی که هنوز امکان پیشگیری از پیشرفت بیماری وجود دارد. در این مقاله با آزمایش میکروآلبومین، نحوه تفسیر نتایج و اهمیت آن در مدیریت دیابت آشنا می‌شوید.

آلبومین چیست و چرا در ادرار ظاهر می‌شود؟

آلبومین پروتئینی است که توسط کبد ساخته می‌شود و در خون گردش می‌کند. این پروتئین وظایف مهمی مانند حفظ فشار اسمزی خون، انتقال هورمون‌ها و داروها و تنظیم تعادل مایعات بدن را بر عهده دارد.

در حالت طبیعی، کلیه‌ها آلبومین را فیلتر نمی‌کنند و این پروتئین در خون باقی می‌ماند. اما وقتی کلیه‌ها آسیب می‌بینند، مقداری آلبومین از فیلتر کلیه عبور کرده و وارد ادرار می‌شود. به این حالت آلبومینوری گفته می‌شود.

میکروآلبومینوری چیست؟

میکروآلبومینوری به حضور مقادیر کم آلبومین در ادرار گفته می‌شود که با آزمایش‌های معمولی ادرار قابل تشخیص نیست. این وضعیت نشانه اولین مراحل آسیب کلیوی است و به آن نفروپاتی اولیه دیابتی نیز گفته می‌شود.

آزمایش میکروآلبومین می‌تواند این مقادیر کوچک پروتئین را تشخیص دهد. تشخیص زودهنگام آسیب کلیوی از طریق آزمایش میکروآلبومین بسیار مهم است، زیرا در این مرحله می‌توان با کنترل قند خون و فشار خون از پیشرفت بیماری کلیوی جلوگیری کرد.

چرا آزمایش میکروآلبومین برای دیابتی‌ها مهم است؟

دیابت یکی از شایع‌ترین علل نارسایی کلیه در جهان است. حدود ۲۰ تا ۴۰ درصد افراد دیابتی در طول زندگی خود دچار نوعی از بیماری کلیوی می‌شوند. آزمایش میکروآلبومین اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا:

• آسیب کلیوی را قبل از ظهور علائم تشخیص می‌دهد
• امکان مداخله زودهنگام و پیشگیری از پیشرفت بیماری را فراهم می‌کند
• خطر بیماری قلبی عروقی را نیز نشان می‌دهد
• به پزشک در تنظیم برنامه درمانی کمک می‌کند

انواع آزمایش میکروآلبومین

آزمایش میکروآلبومین به چند روش انجام می‌شود:

نسبت آلبومین به کراتینین (ACR)

این رایج‌ترین روش آزمایش میکروآلبومین است. در این آزمایش، مقدار آلبومین به کراتینین در یک نمونه ادرار تصادفی اندازه‌گیری می‌شود. کراتینین محصول جانبی متابولیسم عضلات است که با سرعت ثابتی دفع می‌شود و به عنوان معیار استاندارد برای غلظت ادرار استفاده می‌شود.

آزمایش ادرار ۲۴ ساعته

در این روش، تمام ادرار طی ۲۴ ساعت جمع‌آوری شده و مقدار کل آلبومین دفع شده اندازه‌گیری می‌شود. این روش دقیق‌تر است اما انجام آن سخت‌تر است.

آزمایش ادرار زمان‌دار

در این روش، ادرار در یک بازه زمانی مشخص (مثلاً ۴ ساعت یا طی شب) جمع‌آوری می‌شود.

تفسیر نتایج آزمایش میکروآلبومین

نتایج آزمایش میکروآلبومین معمولاً بر اساس نسبت آلبومین به کراتینین (ACR) گزارش می‌شود:

مقادیر طبیعی

نسبت آلبومین به کراتینین کمتر از ۳۰ میلی‌گرم بر گرم طبیعی محسوب می‌شود. این نشان می‌دهد که کلیه‌ها به درستی عمل می‌کنند و آلبومین قابل توجهی در ادرار دفع نمی‌شود.

میکروآلبومینوری (آلبومینوری متوسط افزایش‌یافته)

نسبت آلبومین به کراتینین بین ۳۰ تا ۳۰۰ میلی‌گرم بر گرم نشان‌دهنده میکروآلبومینوری است. این مرحله نشانه آسیب اولیه کلیوی است که با مداخله مناسب قابل بازگشت یا توقف است.

ماکروآلبومینوری (آلبومینوری شدید افزایش‌یافته)

نسبت آلبومین به کراتینین بیش از ۳۰۰ میلی‌گرم بر گرم نشان‌دهنده آسیب کلیوی پیشرفته‌تر است. در این مرحله، احتمال پیشرفت به نارسایی کلیه بالاتر است و نیاز به مدیریت تهاجمی‌تر دارد.

جدول تفسیر نتایج آزمایش میکروآلبومین

برای درک بهتر، نتایج را می‌توان در جدول زیر خلاصه کرد:

• طبیعی: ACR کمتر از ۳۰ میلی‌گرم بر گرم
• میکروآلبومینوری: ACR بین ۳۰ تا ۳۰۰ میلی‌گرم بر گرم
• ماکروآلبومینوری: ACR بیش از ۳۰۰ میلی‌گرم بر گرم

عوامل مؤثر بر نتایج آزمایش

برخی عوامل می‌توانند به طور موقت باعث افزایش آلبومین در ادرار شوند:

• عفونت ادراری
• فعالیت بدنی شدید
• تب
• قاعدگی
• نارسایی قلبی
• قند خون بسیار بالا
• فشار خون بالای کنترل‌نشده

به همین دلیل، برای تأیید تشخیص میکروآلبومینوری، معمولاً آزمایش در دو نوبت دیگر طی ۳ تا ۶ ماه تکرار می‌شود. اگر دو یا سه آزمایش از سه آزمایش مثبت باشد، تشخیص تأیید می‌شود.

زمان انجام آزمایش میکروآلبومین

توصیه‌های انجام آزمایش میکروآلبومین برای افراد دیابتی به شرح زیر است:

دیابت نوع ۱

اولین آزمایش ۵ سال پس از تشخیص دیابت و سپس سالانه انجام شود.

دیابت نوع ۲

اولین آزمایش همزمان با تشخیص دیابت و سپس سالانه انجام شود. دلیل این تفاوت این است که بسیاری از افراد دیابت نوع ۲ را سال‌ها قبل از تشخیص دارند.

اگر آزمایش میکروآلبومین غیرطبیعی باشد چه باید کرد؟

اگر نتیجه آزمایش میکروآلبومین غیرطبیعی باشد، اقدامات زیر توصیه می‌شود:

کنترل قند خون

حفظ قند خون در محدوده هدف مهم‌ترین اقدام برای محافظت از کلیه‌هاست. هموگلوبین A1C باید زیر ۷ درصد نگه داشته شود.

کنترل فشار خون

فشار خون بالا آسیب کلیوی را تسریع می‌کند. هدف فشار خون معمولاً کمتر از ۱۳۰/۸۰ میلی‌متر جیوه است. داروهای مهارکننده ACE یا ARB‌ها به دلیل اثر محافظتی بر کلیه‌ها ترجیح داده می‌شوند.

کنترل چربی خون

کلسترول و تری‌گلیسیرید بالا به آسیب کلیوی کمک می‌کنند. استفاده از داروهای استاتین معمولاً توصیه می‌شود.

تغذیه مناسب

محدود کردن مصرف نمک و در مراحل پیشرفته‌تر، محدود کردن پروتئین توصیه می‌شود. مشورت با متخصص تغذیه مفید است.

سبک زندگی سالم

ترک سیگار، ورزش منظم، حفظ وزن سالم و عدم مصرف داروهای آسیب‌رسان به کلیه (مانند NSAIDs) توصیه می‌شود.

آزمایش‌های تکمیلی کلیه

علاوه بر آزمایش میکروآلبومین، پزشک ممکن است آزمایش‌های دیگری برای ارزیابی عملکرد کلیه تجویز کند:

کراتینین سرم و eGFR

این آزمایش‌ها نشان می‌دهند کلیه‌ها چقدر خوب مواد زائد را از خون فیلتر می‌کنند. eGFR (میزان تخمینی فیلتراسیون گلومرولی) بر اساس کراتینین سرم، سن، جنس و نژاد محاسبه می‌شود.

اوره خون (BUN)

این آزمایش سطح اوره در خون را اندازه‌گیری می‌کند که یکی دیگر از شاخص‌های عملکرد کلیه است.

آزمایش کامل ادرار

این آزمایش می‌تواند عفونت، خون یا سایر ناهنجاری‌ها در ادرار را نشان دهد.

مراحل بیماری کلیوی دیابتی

بیماری کلیوی دیابتی در چند مرحله پیشرفت می‌کند:

• مرحله ۱: عملکرد کلیه طبیعی با علائم آسیب (میکروآلبومینوری)
• مرحله ۲: کاهش خفیف عملکرد کلیه (eGFR 60-89)
• مرحله ۳: کاهش متوسط عملکرد کلیه (eGFR 30-59)
• مرحله ۴: کاهش شدید عملکرد کلیه (eGFR 15-29)
• مرحله ۵: نارسایی کلیه (eGFR کمتر از ۱۵)

پیشگیری از بیماری کلیوی دیابتی

با رعایت نکات زیر می‌توانید از آسیب کلیوی پیشگیری کنید:

• قند خون را در محدوده هدف نگه دارید
• فشار خون را کنترل کنید
• چربی خون را در حد طبیعی حفظ کنید
• سیگار نکشید
• وزن سالم داشته باشید
• مرتباً آزمایش میکروآلبومین انجام دهید
• داروهای تجویزشده را منظم مصرف کنید
• از مصرف داروهای آسیب‌رسان به کلیه خودداری کنید

سوالات متداول

سوال: آیا میکروآلبومینوری قابل بازگشت است؟

بله، در صورتی که میکروآلبومینوری زودتر تشخیص داده شود و اقدامات مناسب انجام شود، می‌تواند بازگشت کند یا متوقف شود. کنترل دقیق قند خون و فشار خون، به‌ویژه با استفاده از داروهای مهارکننده ACE یا ARB، می‌تواند آلبومین ادرار را کاهش دهد.

سوال: چرا باید آزمایش میکروآلبومین را تکرار کرد؟

یک آزمایش مثبت به تنهایی کافی نیست زیرا عوامل موقتی مانند عفونت، ورزش شدید یا استرس می‌توانند باعث افزایش موقت آلبومین ادرار شوند. برای تأیید تشخیص، آزمایش باید در دو نوبت دیگر طی ۳ تا ۶ ماه تکرار شود.

سوال: آیا آزمایش میکروآلبومین نیاز به ناشتایی دارد؟

خیر، آزمایش میکروآلبومین معمولاً نیاز به ناشتایی ندارد. بهترین زمان برای جمع‌آوری نمونه، اولین ادرار صبحگاهی است، اما نمونه ادرار تصادفی نیز قابل قبول است.

سوال: آیا میکروآلبومینوری همیشه نشانه بیماری کلیه است؟

میکروآلبومینوری در افراد دیابتی معمولاً نشانه آسیب کلیوی اولیه است. اما این وضعیت همچنین می‌تواند نشانه افزایش خطر بیماری قلبی عروقی باشد. برخی عوامل موقتی مانند عفونت نیز می‌توانند باعث افزایش آلبومین ادرار شوند.

سوال: چه داروهایی برای درمان میکروآلبومینوری استفاده می‌شود؟

داروهای مهارکننده ACE (مانند انالاپریل) یا ARB‌ها (مانند لوزارتان) اولین خط درمان هستند. این داروها علاوه بر کاهش فشار خون، اثر محافظتی مستقیم بر کلیه‌ها دارند. داروهای جدیدتر مانند مهارکننده‌های SGLT2 نیز اثرات محافظتی کلیوی دارند.

نکات کلیدی

• آزمایش میکروآلبومین آسیب کلیوی را در مراحل اولیه تشخیص می‌دهد
• افراد دیابتی باید سالانه این آزمایش را انجام دهند
• نسبت آلبومین به کراتینین (ACR) کمتر از ۳۰ طبیعی است
• میکروآلبومینوری با کنترل قند خون و فشار خون قابل بازگشت است
• داروهای ACE مهارکننده یا ARB اثر محافظتی بر کلیه دارند
• تشخیص زودهنگام و درمان مناسب می‌تواند از نارسایی کلیه پیشگیری کند
• میکروآلبومینوری همچنین نشانه افزایش خطر بیماری قلبی است