کتون چیست و چه زمانی باید تست کتون بدهیم؟
کتون چیست و چه زمانی باید تست کتون بدهیم؟
کتونها مواد شیمیایی هستند که بدن شما هنگام سوزاندن چربی برای تأمین انرژی تولید میکند. برای افراد مبتلا به دیابت، بهخصوص دیابت نوع ۱، درک کتونها و دانستن زمان تست آنها میتواند نجاتدهنده باشد. تجمع بیش از حد کتون در خون میتواند به وضعیت خطرناکی به نام کتواسیدوز دیابتی (DKA) منجر شود که یک اورژانس پزشکی است.
در این مقاله جامع، همه چیز درباره کتونها، چرایی تولید آنها، زمانهای مهم برای تست کتون، روشهای مختلف اندازهگیری و اقدامات لازم در صورت بالا بودن کتون را بررسی میکنیم. این دانش برای هر فرد دیابتی و خانوادههای آنها ضروری است.
کتون چیست و چگونه تولید میشود؟
کتونها (Ketones) محصولات جانبی متابولیسم چربی هستند. در شرایط عادی، بدن شما از گلوکز (قند خون) به عنوان منبع اصلی انرژی استفاده میکند. اما زمانی که بدن نمیتواند از گلوکز استفاده کند، به سوزاندن چربی روی میآورد و در این فرآیند کتون تولید میشود.
سه نوع اصلی کتون در بدن تولید میشود: استواستات، بتا-هیدروکسیبوتیرات و استون. بتا-هیدروکسیبوتیرات فراوانترین کتون در خون است و دستگاههای تست کتون خون معمولاً این نوع را اندازهگیری میکنند. استون از طریق تنفس دفع میشود و بوی میوهای یا شبیه لاکناخن در دهان ایجاد میکند.
چرا در دیابت کتون تولید میشود؟
در دیابت نوع ۱، بدن انسولین تولید نمیکند. انسولین کلید ورود گلوکز به سلولهاست. بدون انسولین کافی، حتی اگر قند خون بالا باشد، سلولها نمیتوانند از آن استفاده کنند. در نتیجه بدن فکر میکند در حال گرسنگی است و شروع به سوزاندن چربی میکند.
در دیابت نوع ۲، تولید کتون کمتر شایع است زیرا معمولاً مقداری انسولین وجود دارد. اما در شرایط خاص مثل بیماری شدید، عفونت یا برخی داروها، ممکن است کتون در این افراد هم تولید شود. همچنین افرادی که از مهارکنندههای SGLT2 استفاده میکنند، در معرض خطر بیشتری هستند.
چه زمانی باید تست کتون بدهیم؟
دانستن زمانهای مناسب برای تست کتون بسیار مهم است. تست به موقع میتواند از بروز کتواسیدوز دیابتی جلوگیری کند. در ادامه مهمترین زمانها برای تست کتون را بررسی میکنیم:
۱. قند خون بالای ۲۵۰ میلیگرم بر دسیلیتر
هرگاه قند خون شما بالای ۲۵۰ mg/dL باشد، باید کتون را چک کنید. قند خون بالا نشاندهنده کمبود انسولین است و احتمال تولید کتون وجود دارد. اگر دو بار متوالی قند خون بالای ۲۵۰ داشتید و به تصحیح انسولین پاسخ نداد، حتماً تست کتون بدهید.
۲. در زمان بیماری
هنگام سرماخوردگی، آنفولانزا، تب، استفراغ، اسهال یا هر بیماری دیگر، بدن هورمونهای استرس ترشح میکند که باعث افزایش قند خون و احتمال تولید کتون میشوند. در روزهای بیماری، حتی اگر قند خون طبیعی است، هر ۴ تا ۶ ساعت کتون را چک کنید.
۳. تهوع و استفراغ
تهوع و استفراغ میتوانند هم علت و هم علامت کتون بالا باشند. اگر احساس تهوع دارید یا استفراغ کردهاید، فوراً کتون را تست کنید. استفراغ مکرر بدون دلیل مشخص میتواند علامت اولیه کتواسیدوز باشد.
۴. درد شکم
درد شکم یکی از علائم کلاسیک کتواسیدوز دیابتی است. اگر درد شکم دارید، بهخصوص همراه با تهوع یا قند خون بالا، حتماً کتون را چک کنید. این درد معمولاً در ناحیه شکم یا پهلوها احساس میشود.
۵. مشکل در پمپ انسولین
اگر از پمپ انسولین استفاده میکنید و مشکوک به قطع تزریق هستید (مثلاً انسداد لوله، جدا شدن کانولا یا خطای پمپ)، کتون را تست کنید. قطع انسولین در کاربران پمپ میتواند خیلی سریع به تولید کتون منجر شود چون ذخیره انسولین در بدن وجود ندارد.
۶. علائم هشداردهنده
برخی علائم نشاندهنده احتمال کتون بالا هستند و باید فوراً تست بدهید: تشنگی شدید، ادرار زیاد، خستگی غیرعادی، نفس کشیدن سریع و عمیق، گیجی یا سردرگمی، بوی میوهای دهان و تاری دید.
روشهای تست کتون
دو روش اصلی برای تست کتون وجود دارد: تست کتون خون و تست کتون ادرار. هر کدام مزایا و معایب خود را دارند.
تست کتون خون
تست کتون خون دقیقترین روش است و بتا-هیدروکسیبوتیرات را اندازهگیری میکند. این تست نتیجه فوری میدهد و وضعیت فعلی بدن را نشان میدهد. برای انجام آن به یک دستگاه مخصوص تست کتون خون و نوارهای تست نیاز دارید. برخی گلوکومترها قابلیت تست کتون خون هم دارند.
مزایای تست کتون خون شامل دقت بالا، نتیجه فوری، نمایش وضعیت لحظهای و امکان استفاده در هر زمان است. معایب آن هزینه بالاتر نوارها و نیاز به نمونهگیری خون است.
تست کتون ادرار
نوارهای تست کتون ادرار ارزانتر هستند و نیاز به نمونهگیری خون ندارند. این نوارها استواستات را اندازهگیری میکنند. برای استفاده، نوار را در ادرار فرو ببرید و پس از زمان مشخصشده (معمولاً ۱۵ ثانیه تا ۲ دقیقه)، رنگ نوار را با جدول روی بستهبندی مقایسه کنید.
معایب تست ادرار این است که وضعیت چند ساعت قبل را نشان میدهد نه وضعیت فعلی. همچنین اگر کمآب هستید، ممکن است نتوانید ادرار کنید. در افرادی که مصرف مایعات زیادی دارند، ممکن است نتیجه رقیق و نادرست باشد.
تفسیر نتایج تست کتون
درک نتایج تست کتون برای اقدام مناسب ضروری است. در اینجا راهنمای تفسیر نتایج هر دو روش را ارائه میدهیم:
نتایج تست کتون خون
کمتر از ۰.۶ mmol/L: طبیعی. نیازی به نگرانی نیست اما اگر قند خون بالاست، انسولین تصحیحی بزنید و پس از ۲ تا ۴ ساعت دوباره چک کنید.
۰.۶ تا ۱.۵ mmol/L: کتون خفیف تا متوسط. انسولین تصحیحی بزنید، مایعات زیاد بنوشید و هر ۲ ساعت کتون و قند خون را چک کنید. اگر افزایش یافت یا بهتر نشد، با پزشک تماس بگیرید.
۱.۵ تا ۳.۰ mmol/L: کتون بالا. خطر کتواسیدوز وجود دارد. فوراً با تیم درمان تماس بگیرید. انسولین اضافی بزنید، مایعات بنوشید و آماده مراجعه به اورژانس باشید.
بالای ۳.۰ mmol/L: اورژانس پزشکی. فوراً به اورژانس مراجعه کنید. این سطح نشاندهنده کتواسیدوز دیابتی است و نیاز به درمان فوری در بیمارستان دارد.
نتایج تست کتون ادرار
منفی یا ردیابی (Trace): طبیعی یا مقدار ناچیز. نیازی به اقدام خاص نیست.
کم (Small یا +): مایعات زیاد بنوشید و قند خون را مدیریت کنید. ۲ تا ۴ ساعت بعد دوباره تست کنید.
متوسط (Moderate یا ++): با پزشک تماس بگیرید. انسولین اضافی بزنید و هر ۲ ساعت تست را تکرار کنید.
زیاد (Large یا +++): با تیم درمان تماس بگیرید یا به اورژانس مراجعه کنید. این وضعیت جدی است.
اقدامات لازم هنگام کتون بالا
اگر تست کتون مثبت شد، اقدامات زیر را انجام دهید:
۱. انسولین تصحیحی بزنید
هنگام کتون بالا، به انسولین بیشتری نیاز دارید. معمولاً ۱۰ تا ۲۰ درصد انسولین بیشتر از دوز تصحیحی معمول توصیه میشود. این انسولین باید از نوع سریعاثر (مثل نووراپید یا هومالوگ) باشد و با قلم یا سرنگ تزریق شود، نه از طریق پمپ (چون ممکن است مشکل پمپ علت کتون باشد).
۲. مایعات زیاد بنوشید
مصرف مایعات به دفع کتون از طریق ادرار کمک میکند و از کمآبی جلوگیری میکند. آب، آبگوشت بدون چربی یا نوشیدنیهای بدون قند مناسب هستند. اگر قند خون پایین است یا نمیتوانید غذا بخورید، از نوشیدنیهای حاوی قند استفاده کنید.
۳. فعالیت بدنی نکنید
هنگام کتون بالا، ورزش ممنوع است. فعالیت بدنی در این شرایط باعث افزایش بیشتر کتون میشود. استراحت کنید تا کتون به حد طبیعی برسد.
۴. مانیتورینگ مداوم
هر ۱ تا ۲ ساعت قند خون و کتون را چک کنید تا مطمئن شوید در حال بهبود هستید. نتایج را یادداشت کنید.
۵. تماس با تیم درمان
اگر کتون متوسط تا بالا دارید، با پزشک یا تیم دیابت تماس بگیرید. آنها میتوانند راهنماییهای دقیقتری بر اساس وضعیت شما ارائه دهند.
علائم هشداردهنده کتواسیدوز دیابتی
کتواسیدوز دیابتی (DKA) یک اورژانس پزشکی است. شناخت علائم آن برای مراجعه به موقع به اورژانس حیاتی است:
- تشنگی شدید و ادرار مکرر
- تهوع و استفراغ مداوم
- درد شکم
- نفس عمیق و سریع (تنفس کوسمال)
- بوی میوهای یا استونی دهان
- گیجی، سردرگمی یا خوابآلودگی شدید
- خستگی مفرط و ضعف
- تاری دید
- افت فشار خون و تپش قلب
اگر این علائم را دارید، فوراً به اورژانس مراجعه کنید. منتظر نمانید تا علائم شدیدتر شوند. DKA بدون درمان میتواند کشنده باشد.
پیشگیری از تولید کتون
بهترین راه مقابله با کتون، پیشگیری از تولید آن است. راهکارهای زیر به شما کمک میکند:
مدیریت مناسب انسولین
هرگز دوز انسولین را فراموش نکنید یا خودسرانه کم نکنید. همیشه انسولین کافی همراه داشته باشید و تاریخ انقضا را چک کنید. انسولین را در دمای مناسب نگهداری کنید.
مانیتورینگ منظم قند خون
قند خون را به طور منظم چک کنید. استفاده از CGM (مانیتور پیوسته قند) میتواند به شناسایی زودهنگام افزایش قند کمک کند.
آمادگی برای روزهای بیماری
برنامه روزهای بیماری داشته باشید. بدانید در صورت بیماری چگونه انسولین را تنظیم کنید و چه زمانی با پزشک تماس بگیرید.
بررسی منظم تجهیزات
اگر از پمپ انسولین استفاده میکنید، به طور منظم ست تزریق و لولهها را چک کنید. در صورت مشکل، فوراً با قلم انسولین تزریق کنید.
تست کتون در شرایط خاص
بارداری و دیابت
زنان باردار مبتلا به دیابت باید تست کتون را جدیتر بگیرند. کتون میتواند از جفت عبور کرده و به جنین آسیب برساند. در بارداری، حتی کتون خفیف باید پیگیری شود. صبحها قبل از صبحانه و هر زمان که قند خون بالای ۲۰۰ است، کتون را چک کنید.
کودکان و نوجوانان
کودکان مبتلا به دیابت در معرض خطر بیشتری برای DKA هستند. والدین باید علائم کتون را بشناسند و نوارهای تست در خانه داشته باشند. در کودکان، علائم ممکن است سریعتر پیشرفت کنند.
ورزشکاران دیابتی
ورزش شدید میتواند گاهی باعث افزایش موقت کتون شود. قبل از ورزش شدید، قند و کتون را چک کنید. اگر کتون دارید، ورزش نکنید.
سوالات متداول
سوال: آیا کتون همیشه خطرناک است؟
خیر. مقدار کم کتون (زیر ۰.۶) طبیعی است و میتواند در صبح ناشتا یا بعد از ورزش طولانی دیده شود. مشکل زمانی است که کتون بالا باشد و با قند خون بالا یا علائم بیماری همراه باشد.
سوال: چند بار باید تست کتون بدهم؟
در شرایط عادی، نیازی به تست روزانه نیست. اما در روزهای بیماری هر ۴ تا ۶ ساعت، و هر زمان که قند خون بالای ۲۵۰ است یا علائم مشکوک دارید، تست بدهید.
سوال: نوار تست کتون ادرار بهتر است یا خون؟
تست خون دقیقتر است و وضعیت فعلی را نشان میدهد. تست ادرار ارزانتر است اما وضعیت چند ساعت قبل را نشان میدهد. برای مواقع اورژانسی، تست خون ترجیح دارد.
سوال: اگر قند خون پایین است، آیا میتوانم کتون داشته باشم؟
بله. گاهی کتون با قند خون طبیعی یا حتی پایین دیده میشود، مثلاً در گرسنگی، استفراغ مکرر یا مصرف برخی داروها. این وضعیت به نام کتواسیدوز اوگلیسمیک شناخته میشود و نیاز به توجه دارد.
سوال: آیا میتوانم با کتون بالا غذا بخورم؟
اگر میتوانید غذا بخورید و استفراغ ندارید، خوردن غذا مشکلی ندارد. فقط مطمئن شوید انسولین کافی میزنید. مایعات زیاد بنوشید.
نکات کلیدی
- کتون زمانی تولید میشود که بدن نتواند از گلوکز استفاده کند و چربی بسوزاند
- هر زمان قند خون بالای ۲۵۰ است، تست کتون بدهید
- در روزهای بیماری، هر ۴ تا ۶ ساعت کتون را چک کنید
- تست کتون خون دقیقتر از تست ادرار است
- کتون بالای ۱.۵ mmol/L نیاز به تماس با پزشک دارد
- کتون بالای ۳.۰ mmol/L یک اورژانس پزشکی است
- هنگام کتون بالا: انسولین بزنید، مایعات بنوشید، ورزش نکنید
- علائم DKA شامل استفراغ، درد شکم، تنفس سریع و بوی میوهای دهان است
- همیشه نوار تست کتون در خانه داشته باشید
- پیشگیری بهتر از درمان است؛ انسولین را منظم بزنید
اشتراک گذاری
