آموزش استفاده از کیت اورژانسی گلوکاگون
آموزش استفاده از کیت اورژانسی گلوکاگون
گلوکاگون یک هورمون نجاتبخش است که در مواقع افت شدید قند خون (هیپوگلیسمی) میتواند جان فرد دیابتی را نجات دهد. وقتی قند خون به شدت پایین میآید و فرد نمیتواند غذا یا قند بخورد یا بیهوش شده، گلوکاگون تنها راه درمان سریع است. هر فرد دیابتی که انسولین استفاده میکند باید کیت گلوکاگون داشته باشد و خانواده و نزدیکانش باید نحوه استفاده از آن را بدانند.
در این مقاله جامع، همه چیز درباره گلوکاگون، انواع کیتهای موجود، نحوه صحیح استفاده، دوز مناسب، عوارض احتمالی و نکات مهم نگهداری را آموزش میدهیم. این دانش میتواند در یک لحظه بحرانی، زندگی را نجات دهد.
گلوکاگون چیست و چگونه کار میکند؟
گلوکاگون هورمونی است که به طور طبیعی توسط سلولهای آلفای پانکراس تولید میشود. این هورمون عملکرد مخالف انسولین دارد: در حالی که انسولین قند خون را پایین میآورد، گلوکاگون آن را بالا میبرد. وقتی قند خون افت میکند، بدن به طور طبیعی گلوکاگون ترشح میکند تا کبد را تحریک به آزادسازی گلوکز ذخیرهشده کند.
در افراد دیابتی که انسولین مصرف میکنند، گاهی قند خون آنقدر پایین میآید که پاسخ طبیعی گلوکاگون کافی نیست. در این موارد، تزریق گلوکاگون به صورت دارویی میتواند سریعاً قند خون را افزایش دهد. گلوکاگون به کبد دستور میدهد گلیکوژن (قند ذخیرهشده) را به گلوکز تبدیل کرده و وارد خون کند.
چه زمانی باید از گلوکاگون استفاده کرد؟
گلوکاگون برای موارد هیپوگلیسمی شدید استفاده میشود. هیپوگلیسمی شدید وضعیتی است که فرد:
- بیهوش شده یا به سختی بیدار میشود
- نمیتواند قورت بدهد یا خوردن برایش خطرناک است
- تشنج دارد
- گیج و سردرگم است و نمیتواند همکاری کند
- قند خون زیر ۵۴ mg/dL است و به درمان خوراکی پاسخ نمیدهد
نکته مهم: گلوکاگون فقط برای مواقع اورژانسی است، نه برای افتهای خفیف قند که با خوردن قند برطرف میشوند.
انواع کیتهای گلوکاگون
چندین نوع کیت گلوکاگون در بازار وجود دارد. آشنایی با هر نوع به شما کمک میکند بهترین گزینه را انتخاب کنید:
۱. کیت تزریقی سنتی (Glucagon Emergency Kit)
این کیت شامل یک ویال حاوی پودر گلوکاگون و یک سرنگ حاوی مایع رقیقکننده است. برای استفاده باید مایع را به ویال تزریق کنید، تکان دهید تا حل شود و سپس محلول را بکشید و تزریق کنید. این کیت نیاز به آمادهسازی دارد اما در ایران بیشتر در دسترس است.
۲. گلوکاگون از پیش آماده (Gvoke یا Glucagen HypoKit)
برخی کیتها به صورت از پیش آماده عرضه میشوند که نیاز به مخلوط کردن ندارند. این کیتها استفاده سادهتری دارند و در شرایط استرسزا راحتترند.
۳. قلم گلوکاگون (Auto-injector)
مشابه قلم انسولین، قلمهای گلوکاگون استفاده بسیار سادهای دارند. کافی است سر قلم را روی پوست فشار دهید و دکمه را بزنید. این نوع برای افرادی که تجربه تزریق ندارند ایدهآل است.
۴. گلوکاگون بینی (Nasal Glucagon – Baqsimi)
این نوع نیاز به تزریق ندارد و به صورت اسپری بینی استفاده میشود. یک دوز پودر خشک در یک سوراخ بینی اسپری میشود. بسیار ساده و مناسب برای افرادی که از تزریق میترسند.
آموزش استفاده از کیت تزریقی سنتی
کیت تزریقی سنتی رایجترین نوع در ایران است. مراحل استفاده را با دقت یاد بگیرید:
مرحله ۱: باز کردن کیت
در کیت را باز کنید. داخل کیت شامل: یک ویال کوچک حاوی پودر سفید گلوکاگون، یک سرنگ حاوی مایع شفاف (رقیقکننده) و دستورالعمل است. همه چیز را بیرون بیاورید.
مرحله ۲: تزریق مایع به ویال
درپوش پلاستیکی ویال پودر را بردارید. سرنگ حاوی مایع را بردارید و درپوش سوزن را بردارید. سوزن را از وسط درپوش لاستیکی ویال فرو ببرید. تمام مایع سرنگ را به داخل ویال تزریق کنید.
مرحله ۳: مخلوط کردن
بدون بیرون آوردن سوزن، ویال را به آرامی تکان دهید (نچرخانید) تا پودر کاملاً حل شود. محلول باید شفاف باشد. اگر کدر است یا ذرات دارد، استفاده نکنید.
مرحله ۴: کشیدن محلول
ویال را برعکس کنید (سوزن داخل بماند). پیستون سرنگ را به عقب بکشید تا تمام محلول وارد سرنگ شود. مقدار مورد نیاز بر اساس سن:
- بزرگسالان و کودکان بالای ۲۵ کیلو: تمام محلول (۱ میلیگرم)
- کودکان زیر ۲۵ کیلو: نصف محلول (۰.۵ میلیگرم)
مرحله ۵: تزریق
محل تزریق را انتخاب کنید: ران بیرونی، بازو بیرونی یا باسن. نیازی به ضدعفونی در شرایط اورژانسی نیست. سوزن را به زاویه ۹۰ درجه وارد کنید و محلول را تزریق کنید. میتوانید روی لباس هم تزریق کنید اگر وقت کم است.
مرحله ۶: مراقبت پس از تزریق
فرد را به پهلو بخوابانید (در صورت استفراغ، خفه نشود). منتظر بمانید، معمولاً ۱۰ تا ۱۵ دقیقه طول میکشد تا فرد به هوش بیاید. با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید.
آموزش استفاده از گلوکاگون بینی
اگر به گلوکاگون بینی دسترسی دارید، استفاده از آن سادهتر است:
- بستهبندی را باز کنید و دستگاه را بیرون بیاورید
- نوک دستگاه را داخل یک سوراخ بینی فرد قرار دهید (نیازی نیست عمیق برود)
- پیستون یا دکمه را فشار دهید تا پودر اسپری شود
- فرد نیاز به تنفس عمیق ندارد؛ دارو از طریق مخاط بینی جذب میشود
- فرد را به پهلو بخوابانید و منتظر بمانید
مزیت گلوکاگون بینی این است که حتی اگر فرد بیهوش است، نیازی به همکاری او نیست و خطر تزریق اشتباه وجود ندارد.
پس از تزریق گلوکاگون چه اتفاقی میافتد؟
پس از تزریق گلوکاگون، انتظار داشته باشید:
۵ تا ۱۵ دقیقه اول
گلوکاگون شروع به اثر میکند. کبد گلیکوژن ذخیرهشده را به گلوکز تبدیل میکند. قند خون شروع به افزایش میکند. فرد ممکن است شروع به حرکت کردن، ناله کردن یا باز کردن چشمها کند.
۱۵ تا ۳۰ دقیقه
معمولاً فرد به هوش میآید یا وضعیتش بهبود مییابد. قند خون باید به محدوده ایمنتری رسیده باشد. تهوع و استفراغ شایع است (در ۳۰ درصد موارد).
اقدامات پس از به هوش آمدن
به محض اینکه فرد توانست قورت بدهد، به او کربوهیدرات بدهید. یک لیوان آبمیوه، نوشابه یا شکر حلشده در آب، سپس یک میانوعده حاوی کربوهیدرات و پروتئین (مثل نان و پنیر یا بیسکویت و شیر). این کار ضروری است چون ذخیره گلیکوژن کبد تخلیه شده و ممکن است قند دوباره افت کند.
چه زمانی باید به اورژانس مراجعه کرد؟
حتی اگر گلوکاگون جواب داد، در موارد زیر به اورژانس مراجعه کنید:
- فرد پس از ۱۵ دقیقه به هوش نیامد
- تشنج ادامه دارد
- نمیتوانید قند خون را بالا نگه دارید (افت مکرر)
- فرد همچنان گیج است
- استفراغ مداوم دارد و نمیتواند چیزی بخورد
- علت افت قند مشخص نیست
- این اولین تجربه هیپوگلیسمی شدید است
توصیه عمومی این است که پس از هر استفاده از گلوکاگون، با تیم درمان تماس بگیرید تا علت افت شدید بررسی شود و از تکرار آن جلوگیری شود.
دوز گلوکاگون برای سنین مختلف
دوز صحیح گلوکاگون بر اساس سن و وزن متفاوت است:
بزرگسالان و نوجوانان (بالای ۱۲ سال یا بالای ۲۵ کیلو)
دوز کامل: ۱ میلیگرم (تمام محتویات کیت). برای گلوکاگون بینی: یک دوز کامل ۳ میلیگرمی.
کودکان (زیر ۱۲ سال یا زیر ۲۵ کیلو)
دوز: ۰.۵ میلیگرم (نصف محتویات کیت). برای گلوکاگون بینی: همان یک دوز کامل (مقدار متفاوت نیست).
نوزادان و کودکان بسیار کوچک
دوز دقیقتر: ۰.۰۲ تا ۰.۰۳ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم وزن. در عمل، برای کودکان زیر ۲۵ کیلو، نصف دوز کافی است.
عوارض جانبی گلوکاگون
گلوکاگون ممکن است عوارضی داشته باشد که معمولاً موقتی هستند:
عوارض شایع
- تهوع و استفراغ: شایعترین عارضه است. فرد را به پهلو بخوابانید تا در صورت استفراغ، خفه نشود.
- سردرد: پس از به هوش آمدن ممکن است سردرد داشته باشد.
- ضعف و خستگی: افت شدید قند و سپس افزایش ناگهانی میتواند خستگی ایجاد کند.
- افزایش ضربان قلب: موقتی است و خود به خود برطرف میشود.
عوارض نادر
- واکنش آلرژیک (بثورات، خارش، تورم)
- افزایش فشار خون موقت
- درد در محل تزریق
این عوارض در مقایسه با خطر هیپوگلیسمی شدید بسیار کماهمیت هستند. هرگز به خاطر ترس از عوارض، از استفاده از گلوکاگون در مواقع ضروری خودداری نکنید.
نگهداری و انقضای گلوکاگون
نگهداری صحیح گلوکاگون برای اطمینان از کارایی آن ضروری است:
شرایط نگهداری
- در دمای اتاق (زیر ۲۵ درجه سانتیگراد) یا یخچال نگهداری کنید
- از یخ زدن جلوگیری کنید
- از نور مستقیم آفتاب دور نگه دارید
- در جای خشک نگهداری کنید
تاریخ انقضا
تاریخ انقضای کیت را بررسی کنید (معمولاً روی جعبه نوشته شده). کیت منقضیشده ممکن است کارایی کمتری داشته باشد. هر ۶ ماه تاریخ انقضا را چک کنید و قبل از انقضا جایگزین کنید. اما در مواقع اورژانسی، حتی کیت منقضیشده بهتر از هیچ است.
محل نگهداری
کیت را در جایی نگه دارید که همه اعضای خانواده بدانند. در مسافرت حتماً همراه داشته باشید. یک کیت در خانه و یک کیت در محل کار یا مدرسه داشته باشید.
چه کسانی باید استفاده از گلوکاگون را بلد باشند؟
همه افرادی که با فرد دیابتی در تماس هستند باید نحوه استفاده از گلوکاگون را بدانند:
- همسر و اعضای خانواده
- والدین (برای کودکان دیابتی)
- همکاران نزدیک
- معلمان و مربیان (برای دانشآموزان دیابتی)
- پرستاران و مراقبان
- دوستان نزدیک
تمرین عملی بسیار مهم است. یک کیت منقضیشده بخرید و با آن تمرین کنید (بدون تزریق واقعی). در شرایط استرسزای واقعی، این تمرین کمک بزرگی خواهد کرد.
محدودیتهای گلوکاگون
گلوکاگون همیشه مؤثر نیست. در موارد زیر ممکن است جواب ندهد:
کمبود ذخیره گلیکوژن کبد
گلوکاگون با تحریک آزادسازی گلیکوژن از کبد کار میکند. اگر ذخیره گلیکوژن کم باشد (مثلاً در گرسنگی طولانی، ورزش شدید، مصرف زیاد الکل یا بیماری کبدی)، گلوکاگون ممکن است اثر کمتری داشته باشد.
مصرف الکل
الکل تولید گلوکز توسط کبد را مهار میکند. اگر فرد الکل زیادی مصرف کرده، گلوکاگون ممکن است کارایی کمتری داشته باشد و نیاز به گلوکز وریدی باشد.
تومورهای ترشحکننده انسولین
در موارد نادر تومور انسولینوما، گلوکاگون ممکن است حتی باعث تحریک بیشتر ترشح انسولین شود.
پیشگیری از نیاز به گلوکاگون
بهترین استراتژی، پیشگیری از هیپوگلیسمی شدید است:
- قند خون را مرتب چک کنید
- از CGM استفاده کنید تا هشدار افت قند بگیرید
- همیشه قند سریع همراه داشته باشید
- قبل از ورزش و رانندگی قند را چک کنید
- علائم هیپوگلیسمی را بشناسید و زود اقدام کنید
- دوز انسولین را با پزشک تنظیم کنید
- الکل را با احتیاط مصرف کنید
- برنامه غذایی منظم داشته باشید
گلوکاگون مینیدوز برای کودکان
یک کاربرد کمتر شناختهشده گلوکاگون، استفاده از دوزهای کوچک (مینیدوز) برای جلوگیری از هیپوگلیسمی در کودکانی است که نمیتوانند غذا بخورند (مثلاً به دلیل بیماری یا استفراغ). این کار باید فقط با تجویز و راهنمایی پزشک انجام شود.
دوز مینیگلوکاگون بر اساس سن: کودکان ۲ سال و کمتر حدود ۲۰ میکروگرم، کودکان ۲ تا ۱۵ سال حدود ۱۰ میکروگرم به ازای هر سال سن، و بزرگسالان حدود ۱۵۰ میکروگرم. این دوز بسیار کمتر از دوز اورژانسی است و فقط برای افزایش ملایم قند خون است.
سوالات متداول
سوال: اگر گلوکاگون را به اشتباه به کسی که نیاز ندارد بزنم، چه میشود؟
گلوکاگون باعث افزایش قند خون میشود که در فرد غیردیابتی یا فردی که هیپوگلیسمی ندارد، موقتی است و بدن آن را تنظیم میکند. ممکن است تهوع ایجاد شود اما خطر جدی ندارد. اگر مطمئن نیستید و فرد بیهوش است، تزریق گلوکاگون بهتر از عدم اقدام است.
سوال: آیا میتوانم گلوکاگون را به خودم بزنم؟
اگر هنوز هوشیار هستید و میتوانید، بله. اما معمولاً در هیپوگلیسمی شدید، فرد توانایی انجام این کار را ندارد. به همین دلیل آموزش اطرافیان مهم است.
سوال: چند بار میتوانم گلوکاگون استفاده کنم؟
اگر پس از ۱۵ دقیقه پاسخ ندید، میتوانید دوز دوم بزنید (اگر کیت دوم دارید). اما اگر دو بار جواب نداد، حتماً به اورژانس بروید. در هر صورت پس از استفاده از گلوکاگون، با تیم درمان تماس بگیرید.
سوال: آیا گلوکاگون برای همه انواع دیابت لازم است؟
هر کسی که انسولین استفاده میکند (دیابت نوع ۱ و برخی موارد نوع ۲) باید گلوکاگون داشته باشد. افراد دیابت نوع ۲ که فقط قرص مصرف میکنند، معمولاً در معرض هیپوگلیسمی شدید نیستند مگر از سولفونیلاورهها استفاده کنند.
سوال: گلوکاگون را از کجا تهیه کنم؟
گلوکاگون با نسخه پزشک از داروخانهها قابل تهیه است. از پزشک خود بخواهید نسخه بنویسد و همیشه یک کیت در دسترس داشته باشید.
نکات کلیدی
- گلوکاگون برای درمان هیپوگلیسمی شدید استفاده میشود وقتی فرد نمیتواند بخورد
- هر فرد دیابتی که انسولین میزند باید کیت گلوکاگون داشته باشد
- خانواده و نزدیکان باید نحوه استفاده را بدانند
- دوز بزرگسالان ۱ میلیگرم و کودکان زیر ۲۵ کیلو ۰.۵ میلیگرم است
- پس از تزریق، ۱۰ تا ۱۵ دقیقه صبر کنید تا فرد به هوش بیاید
- فرد را به پهلو بخوابانید تا در صورت استفراغ خفه نشود
- پس از به هوش آمدن، فوراً کربوهیدرات بدهید
- تاریخ انقضای کیت را هر ۶ ماه چک کنید
- حتی پس از موفقیت گلوکاگون، با تیم درمان تماس بگیرید
- پیشگیری از هیپوگلیسمی شدید بهتر از درمان آن است
اشتراک گذاری
